دفتر ششم مثنوی
	تایپ و تصحیح  از نسخه جامع و معروف "کلاله خاور".
	فایلهای اصلی در سایت زیر موجود میباشند
	www.guidinglights.org
	1. مقدمه دفتر ششم
1.1	ای حیات دل، حسام الدین، بسی	میل می جوشد به قسم ِ سادسی
1.2	گشت از جذبِ چو تو علامه ای	در جهان گردان  حسامی نامه ای
1.3	* پیش کش بهر رضایت میکِشم	در تمام مثنوی قِسم ِ ششم
1.4	پیش كش می آرمت، ای معنوی	قسم ِ سادس، در تمام مثنوی
1.5	شش جهت را  نور دِه  زین شش صَحف	كی یطوف حوله من لم یطف ؟
1.6	عشق را با پنج و با شش كار نیست	مقصدِ او جز كه  جذبِ یار نیست
1.7	بو كه فیما بعد دستوری رسد	رازهای گفتنی، گفته شود
1.8	با بیانی كآن بود نزدیكتر	زین كنایاتِ دقیق ِ مستتر
1.9	راز، جز با راز دان  انباز نیست	راز اندر گوش ِ مُنكر  راز نیست
1.10	لیك  دعوت وارد است از كردگار	با قبول و ناقبول، او را چه كار ؟
1.11	نوح  ُنه صد سال دعوت مینمود	دم به دم  انكار ِ قومش میفزود
1.12	هیچ از گفتن عنان واپس كشید ؟	هیچ اندر غار ِ خاموشی خزید ؟
1.13	زآنکه از بانگ و علالای سگان	هیچ واگردد ز راهی  كاروان ؟
1.14	یا شب مهتاب، از غوغای سگ	سُست گردد بدر را در سیر  تگ ؟
1.15	مَه فشاند نور و سگ عوعو كند	هر كسی بر خلقتِ خود میتند
1.16	هر كسی را خدمتی داده قضا	در خور ِ آن گوهرش، در ابتلا
1.17	چونكه نگذارد سگ آن بانگِ سقم	من مَهَم، سیران خود را کی هلم ؟
1.18	چونكه سركه، سركگی افزون كند	پس شكر را واجب  افزونی بود
1.19	قهر، سركه، لطف، همچون انگبین	كاین دو باشد اصل ِ هر اسكنجبین
1.20	انگبین گر زآنکه كم باشد ز خل	اندر آن اسكنجبین آید خلل
1.21	قوم  بر وی سركه ها میریختند	نوح را  دریا فزون میریخت قند
1.22	قند او را بُد مدد از بحر ِ جود	پس ز سركۀ اهل ِ عالم میفزود
1.23	واحدِ كالالف  كه بوَد؟ آن ولی	بلكه صد قرن است آن عبد العلی
1.24	خم  كه از دریا در او راهی بود	پیش ِ او  جیحونها زانو زند
1.25	خاصه آن دریا، كه دریاها همه	چون شنیدند آن مثال و دمدمه
1.26	شد دهانشان تلخ زین شرم و  خجل	كه قرین شد نام ِ اعظم با اقل
1.27	در قران ِ این جهان  با آن جهان	این جهان  از شرم میگردد جَهان
1.28	این عبارت تنگ و قاصر رتبت است	ور نه خس را با اخص چه نسبت است ؟
1.29	زاغ در رز نعرۀ زاغان زند	بلبل از آواز خوش كی كم  ُكند ؟
1.30	پس خریدار است هر یك را جدا	در مزادِ یفْعَل الله ما یشاء
1.31	نقل ِ خارستان غذای آتش است	بوی  ُگل  قوتِ دماغ ِ سر خوش است
1.32	گر پلیدی پیش ِ ما رسوا بود	خوك و سگ را شكـّر و حلوا بود
1.33	گر پلیدان این پلیدیها كنند	آبها بر پاك كردن می تنند
1.34	* ور جهانی پُر شود از خار و خس	آتشی محوش کند در یک نفس
1.35	گر چه ماران  زهر افشان میكنند	ور چه تلخانمان پریشان میكنند
1.36	نحلها  بر كوه و كندو و شجَر	مینهند از شهد  انبار ِ شكر
1.37	زهرها هر چند زهری میكنند	زودتر  تریاقاتشان بر میكنند
1.38	این جهان جنگ است چون  ُكلّ بنگری	ذره با ذره  همچو دین  با كافری
1.39	آن یكی ذره همی پَرّد به چپ	و آن دگر سوی یمین  اندر طلب
1.40	ذره ای بالا و  آن دیگر نگون	جنگِ فعلیشان ببین اندر ركون
1.41	جنگِ فعلی هست از جنگِ نهان	زین تخالف، آن تخالف را بدان
1.42	ذرّه ای  كاو محو شد در آفتاب	جنگ او بیرون شد از وصف و حساب
1.43	چون ز ذرّه محو شد نفس و نفس	جنگش اكنون  جنگِ خورشید است و بس
1.44	رفت از وی جنبش ِ طبع و سكون	از چه؟ از "إِنّا إِلَیهِ راجعون"
1.45	ما به بحر ِ نور خود راجع شدیم	و از رضاع اصل  مسترضع شدیم
1.46	در فروع راه، ای مانده ز غول	لاف كم زن از اصول ِ بی اصول
1.47	جنگِ ما و صلح ِ ما در نور ِ عین	نیست از ما، هست بَین الاصبعین
1.48	جنگِ فعلی، جنگِ طبعی، جنگِ قول	در میان ِ جزوها  حربیست هول
1.49	این جهان  زین جنگ قائم می بود	در عناصر درنگر  تا حل شود
1.50	چار عنصر، چار استون قویست	كه بر ایشان سقفِ دنیا مُستویست
1.51	هر ستونی  اِشكنندۀ آن دگر	ُاستن آب  اِشكنندۀ آن شرر
1.52	پس بنای خلق بر اضداد بود	لاجرم جنگی شدند از ضرّ و سود
1.53	هست احوالت خلافِ یکدگر	هر یكی با هم مخالف در اثر
1.54	چونكه هر دم راه خود را میزنی	با دگر كس  سازگاری چون كنی؟
1.55	موج ِ لشكرهای احوالت ببین	هر یكی با دیگری در جنگ و كین
1.56	مینگر در خود چنین جنگِ گران	پس چه مشغولی به جنگِ دیگران ؟
1.57	تا مگر زین جنگ، حقـّت واخرد	در جهان ِ صلح ِ یك رنگت بَرد
1.58	آن جهان جز باقی و آباد نیست	زآنكه تركیبِ وی از اضداد نیست
1.59	این تفانی از ضد آید  ضد را	چون نباشد ضد، نبوَد جز بقا
1.60	نفی ضد كرد از بهشت آن بی نظیر	كه نباشد شمس و ضدش زمهریر
1.61	هست بی رنگی اصول رنگها	صلحها باشد اصول جنگها
1.62	آن جهان است اصل ِ این پُر غم وثاق	وصل باشد اصل هر هجر و فراق
1.63	این مخالف از چه آید وز کجا ؟	وز چه زاید وحدت این اضداد را ؟
1.64	زآنكه ما فرعیم و، چار اضداد اصل	خوی خود در فرع كرد ایجاد  اصل
1.65	گوهر جان  چون ورای فصلهاست	خوی او این نیست، خوی كبریاست
1.66	جنگها بین  كان اصول صلح هاست	چون نبی  كه جنگ او بهر خداست
1.67	* طرفه آن جنگی که اصل صلح هاست	شاد آن، کاین جنگ او بهر خداست
1.68	غالب است و چیر در هر دو جهان	شرح این غالب نگنجد در دهان
1.69	آبِ جیحون را اگر نتوان كشید	هم ز قدر تشنگی نتوان بُرید؟
1.70	گر شدی عطشان بحر معنوی	فرجه ای كن در جزیرۀ مثنوی
1.71	فرجه كن چندان كه اندر هر نفس	مثنوی را معنوی بینی و بس
1.72	باد،  َكه را، ز آبِ جو، چون وا  َكنَد	آب، یك رنگی خود پیدا  ُكند
1.73	شاخه های تازۀ مرجان ببین	میوه های رُسته ز آبِ جان ببین
1.74	چون ز حرف و صوت  دم  یكتا شود	آن همه بگذارد و دریا شود
1.75	حرف گوی و، حرف نوش و، حرفها	هر سه جان گردند اندر انتها
1.76	نان دهنده و، نان ستان و، نان ِ پاك	ساده گردند از صُوَر، گردند خاك
1.77	لیك معنیشان بود در سه مقام	در مراتب  هم ممیز  هم مدام
1.78	خاك شد صورت، ولی معنی نشد	هر كه گوید شد،  تو گویش: نی نشد
1.79	در جهان روح هر سه منتظر	گه ز صورت هارب و گه مستقر
1.80	* امر آید: در صور رو، در رود	باز هم  ز امرش مجرد میشود
1.81	پس، "له الخلق" و  له الامرش  بدان	خلق صورت، امر ِ جان  راكب بر آن
1.82	راكب و مركوب در فرمان ِ شاه	جسم بر درگاه و جان در بارگاه
1.83	چونكه خواهد كآب آید در سبو	شاه گوید جیش جان را كه: اركبوا
1.84	باز جانها را چو خواهد بر علو	بانگ آید از نقیبان كه: انزلوا
1.85	بعد از این باریك خواهد شد سخُن	كم كن آتش، هیزمش افزون مكن
1.86	تا نجوشد دیگهای خُرد زود	دیگِ ادراكات، خُرد است و فرود
1.87	پاك سبحانی كه سیبستان كند	در غمام ِ حرفشان پنهان كند
1.88	زین غمام ِ صوت و حرف و گفت وگوی	پرده ای، كز سیب  ناید غیر  بو
1.89	باری، افزون كش تو این بو را به هوش	تا سوی اصلت برد بگرفته گوش
1.90	بو نگهدار و  بپرهیز از زُكام	تن بپوش از باد و بودِ سردِ عام
1.91	تا نینداید مشامت از اثر	ای هواشان از زمستان سردتر
1.92	چون جمادند و، فسرده و، تن شگرف	میجهد انفاسشان از تلّ برف
1.93	چون زمین  زین برف در پوشد كفن	تیغ خورشید حسام الدین بزن
1.94	هین بر آر از شرق سیف الله را	گرم كن ز آن شرق این درگاه را
1.95	برف را خنجر زند آن آفتاب	سیلها ریزد ز  ُكه ها بر  ُتراب
1.96	زانكه لا شرقی و لا غربیست او	با منجم روز و شب حربیست او
1.97	كه چرا جز من نجوم بی هدی	قبله كردی از لئیمی و عمی ؟
1.98	ناخوشت آید مقال آن امین	در نبی كه لا أُحِبُّ الآفلین
1.99	از قزح، در پیش مه بستی كمر	ز آن همی رنجی ز انشَقَّ القمر
1.100	منكری این را كه "شمسُ كوّرَت"	شمس پیش توست عالی مرتبت
1.101	از ستاره دیده تصریفِ هوا	ناخوشت آید "إذا النجم هوی "
1.102	خود موثرتر نباشد مه ز  نان	ای بسا نانی كه ریزد عِرق ِ جان
1.103	خود موثرتر نباشد زُهره ز آب	ای بسا آبا  كه كرد او تن خراب
1.104	مِهر او در جان توست و  پندِ دوست	میزند بر گوش تو بیرون ِ پوست
1.105	پند ما  در تو نگیرد، ای فلان	پند تو در ما نگیرد هم، بدان
1.106	جز مگر مفتاح خاص آید ز دوست	كه "مقالید السماوات"  آن ِ اوست
1.107	این سخن همچون ستاره ست و قمر	لیك بی فرمان حق  ندهد اثر
1.108	این ستاره  بی جهت  تاثیر او	میزند بر گوشهای وحی جو
1.109	كه بیائید از جهت تا بی جهات	تا ندَراند شما را گرگِ مات
1.110	آنچنان كه لمعۀ دُر پاش اوست	شمس ِ دنیا در صفت خفاش ِ اوست
1.111	هفت چرخ ِ ازرقی  در  رقّ اوست	پیكِ ماه اندر تب و در دقّ اوست
1.112	زُهره چنگ مسئلت در وی زده	مشتری  با نقدِ جان  پیشش شده
1.113	در هوای پای بوس ِ او زُحَل	لیك، خود را می نبیند آن محل
1.114	دست و پا  مریخ  چندین خَست از او	و آن عطارد صد قلم بشكست از او
1.115	با منجم، این همه انجم به جنگ	كای رها كرده تو جان، بُگزیده رنگ
1.116	جان وی است و، ما همه نقش و رقوم	كوكبِ هر فكر او  جان ِ نجوم
1.117	فكر كو؟ آنجا همه نور است پاك	بهر توست این لفظِ فكر، ای فكرناك
1.118	هر ستاره خانه دارد بر علا	هیچ خانه درنگنجد نجم ِ ما
1.119	جان ِ بیسو در مكان كی در رود ؟	نور ِ نامحدود را  حد كی بود ؟
1.120	لیك تمثیلی و تصویری كنند	تا كه دریابد ضعیفی عشقمند
1.121	مثل نبود، لیك آن باشد مثیل	تا كند عقل ِ محمد را گسیل
1.122	عقل ِ سر تیز است، لیكن پای سُست	زانكه دل ویران شدست و، تن درست
1.123	عقلشان در عقل ِ دنیا  پیچ پیچ	فكرشان  در ترك شهوت،  هیچ هیچ
1.124	صدرشان در وقتِ دعوی  همچو شرق	صبرشان در وقتِ تقوی  همچو برق
1.125	عالِمی، اندر هنرها خود نماست	همچو عالم بی وفا  وقتِ وفاست
1.126	وقتِ خود بینی نگنجد در جهان	در گلو و معده  ُگم گشته چو نان
1.127	این همه اوصافشان  نیكو شود	بَد نماند، چونكه نیكو جو شود
1.128	گر منی  َگنده بود همچون منی	چون به جان پیوست  یابد روشنی
1.129	هر جمادی  كاو كند رو در نبات	از درختِ بختِ او روید حیات
1.130	هر نباتی كاو به جان رو آورد	خضروار از چشمۀ حیوان خورد
1.131	باز، جان چون رو سوی جانان نهد	رخت را در عمر ِ بی پایان نهد
	2. سؤال کردن سائلی از واعظی که: مرغی بر سر ِ بارو نشست، از سر و دُمّ او کدام فاضل تر است؟ و جواب دادن واعظ  سائل را
2.1	واعظی را گفت روزی سائلی	كای تو منبر را سنی تر قایلی
2.2	یك سؤال استم، بگو ای ذو لباب	اندر این مجلس  سؤالم را جواب
2.3	بر سر بارو یكی مرغی نشست	از سر و دُمّش، كدامین بهتر است؟
2.4	گفت: اگر رویش به شهر و  دُم به دِه	روی او  از دُمّ ِ او میدان كه به
2.5	ور سوی شهر است دُمّ  رویش به دِه	خاكِ آن دُم باش و  از رویش بجه
2.6	مرغ را پَر میبرد تا آشیان	پَرّ ِ مردم  همّت است، ای مردمان
2.7	عاشقی كالوده شد در خیر و شر	خیر و شر منگر، تو در همّت نگر
2.8	باز اگر باشد سپید و بی نظیر	چونكه صیدش موش باشد، شد حقیر
2.9	ور بود جغدی و  میل او به شاه	او سر ِ باز است، منگر در كلاه
2.10	* ور همی شیری خورد از مُرده خر	سگ بود او، شکل شیری کم نگر
2.11	* ور پلنگ و گرگ را افکند سگ	شیر می دان مر ورا، بی ریب و شک
2.12	* آدمی بسرشته از یک مشت گِل	برگذشت از چرخ و از کوکب به دل
2.13	آدمی بر قدر یك طشتِ خمیر	بر فزود از آسمان و از اثیر
2.14	هیچ كَرَّمْنا شنید این آسمان ؟	كه شنید این آدمی پُر غمان
2.15	بر زمین و چرخ عرضه كرد كس؟	خوبی عقل و عبارات و هوس ؟
2.16	جلوه كردی هیچ تو بر آسمان ؟	خوبی روی و اصابت در گمان ؟
2.17	پیش ِ صورتهای حمام، ای ولد	عرضه كردی هیچ سیم اندام  خود ؟
2.18	بگذری ز آن نقشهای همچو حور	خلوت آری با عجوزی نیم كور
2.19	در عجوزه چیست كایشان را نبود ؟	كاو تو را با نقشها با خود ربود
2.20	تو نگوئی، من بگویم در بیان	عقل و، حس و، درك و، تدبیر است و جان
2.21	در عجوزه جان آمیزش كنیست	صورتِ گرمابه ها را روح نیست
2.22	صورت گرمابه گر جنبش كند	در زمان از صد عجوزت بر كند
2.23	جان چه باشد؟ با خبر از خیر و شر	شاد از احسان و، گریان از ضرر
2.24	چون سر و ماهیّت جان  مُخبر است	هر كه او آگاه تر  با جان تر است
2.25	* اقتضای جان چو ای دل  آگهیست	هر که آگه تر بوَد  جانش قویست
2.26	روح را تاثیر، آگاهی بود	هر كه را این بیش، اللهی بود
2.27	خود جهان ِ جان سراسر آگهیست	هر که بیجانست  از دانش  ُتهیست
2.28	چون خبرها هست بیرون  زین نهاد	باشد این جانها در آن میدان  جماد
2.29	جان ِ اول  مظهر درگاه شد	جان ِ جان خود مظهر الله شد
2.30	آن ملایك جمله عقل و جان بُدند	جان ِ تو آمد كه جسم ِ آن شدند
2.31	از سعادت چون بر آن جان بر زدند	همچو تن  آن روح را خادم شدند
2.32	آن بلیس، از جان  از آن در پرده بود	یك نشد با جان  كه عضو مُرده بود
2.33	چون نبودش آن، فدای آن نشد	دست بشكسته  مطیع جان نشد
2.34	جان نشد ناقص، گر آن عضوش شكست	كان به دست اوست، تاند  كرد  هست
2.35	سِرّ ِ دیگر هست، كو گوش ِ دگر ؟	طوطیی كو مستعد آن شكر ؟
2.36	طوطیان خاص را قندی است ژرف	طوطیان عام از این خود بسته طرف
2.37	كی چشد درویش ِ صورت  ز آن نكات؟	معنی است آن، نی  فعولن فاعلات
2.38	از خر عیسی دریغش نیست  قند	لیك، خر آمد به خلقت  َكه پسند
2.39	قند، خر را گر طرب انگیختی	پیش خر  قنطار ِ شكر ریختی
2.40	معنی "نَخْتِم عَلی  أفواههُم"	این شناس، این است  ره  رو را  مُهم
2.41	تا ز راهِ خاتم پیغمبران	بو كه برخیزد ز لب  ختم ِ گران
2.42	ختمهائی كانبیا بگذاشتند	آن به دین ِ احمدی برداشتند
2.43	قفلهای ناگشاده مانده بود	از دَم ِ  "إِنا فَتَحْنا "  بر گشود
2.44	او شفیع است، این جهان و آن جهان	این جهان در دین و، آنجا در جنان
2.45	این جهان گوید كه: تو رهشان نما	وآنجهان گوید كه: تو مَهشان نما
2.46	پیشه اش اندر ظهور و در كمون	اهدِ قومی، انهُم لا یعلمون
2.47	باز گشته از دَم ِ او هر دو باب	در دو عالم دعوتِ او مُستجاب
2.48	بهر این خاتم شدست او، كه به جُود	مثل او نی بود و، نی خواهند بود
2.49	چونكه در صنعت بَرد  ُاستاد دست	نی تو گوئی ختم ِ صنعت بر تو است ؟
2.50	در گشادِ ختمها  تو خاتمی	در جهان ِ روح بخشان  حاتمی
2.51	هست اشاراتِ محمد  المراد	ُكل گشاد، اندر گشاد، اندر گشاد
2.52	صد هزاران آفرین بر جان او	بر قدوم و دور ِ فرزندان او
2.53	آن خلیفه زادگان ِ مُقبلش	زاده اند از عنصر ِ جان و دلش
2.54	گر ز بغداد و هَری، یا از ری اند	بی مزاج آب و گِل، نسل وی اند
2.55	شاخ ِ  ُگل  هر جا كه میروید  ُگل است	خُمّ ِ مُل  هر جا كه میجوشد مُل است
2.56	گر ز مغرب سر زند خورشید سر	عین خورشید است، نی چیز دگر
2.57	عیب جویان را  از این دم  كور دار	هم به ستاری خود، ای كردگار
2.58	گفت حق: چشم ِ خفاش ِ بَد خصال	بسته ام من ز آفتاب بی مثال
2.59	از نظرهای خفاش كمّ و كاست	انجم ِ آن شمس نیز اندر خفاست
2.60	* انجم آمد چون مرید و  شمس پیر	شمس آمد، در یقین، بَدر ِ مُنیر
	3. نكوهیدن ناموسهای پوسیده كه مانع ذوق ایمان و دلیل ِ ضعفِ صدقند و راه زن صد هزاران ابله نادان
3.1	ای ضیاء الحق حسام الدین بیا	ای صقال روح و سلطان الهدی
3.2	مثنوی را مسرح و مشروح ده	صورت امثال او را روح ده
3.3	تا حروفش جمله عقل و جان شوند	سوی خلدستان ِ جان  پرّان شوند
3.4	هم به سعی تو ز ارواح آمدند	سوی دام ِ حرفِ مستحصر شدند
3.5	باد عمرت در جهان همچون خضر	جانفزا و دستگیر و مستمر
3.6	چون خضر، و الیاس مانی در جهان	تا زمین گردد ز لطفت  آسمان
3.7	گفتمی از لطفِ تو جزوی ز صد	گر نبودی طمطراق ِ چشم بَد
3.8	لیك از چشم ِ بدِ زهر آب دم	زخمهای روح فرسا خورده ام
3.9	جز به رمز ذكر حال دیگران	شرح حالت می نیارم در بیان
3.10	این بهانه هم ز دستان ِ دلیست	كه از اویم پای دل اندر گِلیست
3.11	صد دل و جان عاشق صانع شده	چشم بَد، یا گوش بَد  مانع شده
3.12	خود یكی بوطالب، آن عمّ ِ رسول	مینمودش شنعتِ عربان مهول
3.13	كه چه گویندم عرب؟ كز طفل ِ خود	او بگردانید دین معتمد
3.14	* منصب اجداد و آبا را بماند	در پی احمد چنین بی ره براند
3.15	* آن رسول ِ پاکباز مجتبی	از پی آن   تا رهاند مرو را
3.16	گفتش: ای عم، یك شهادت تو بگو	تا كنم با حق شفاعت بهر تو
3.17	گفت: لیكن فاش گردد از سماع	كلّ سِرّ جاوَز الاثنین شاع
3.18	من بمانم در زبان ِ این عرب	پیش ایشان خوار گردم زین سبب
3.19	لیك اگر بودیش لطفِ ما سبق	كی بُدی این بَد دلی با جذبِ حق ؟
3.20	الغیاث، ای تو غیاث المستغیث	زین دو شاخۀ اختیاراتِ خبیث
3.21	من ز دستان و ز مكر دل چنان	مات گشتم كه بماندم از فغان
3.22	من كه باشم؟ چرخ با صد كار و بار	زین كمین فریاد كرد از اختیار
3.23	كای خداوندِ كریم و بردبار	دِه امانم زین دو شاخۀ اختیار
3.24	جذب یكراهۀ الصِّراطَ المستقیم	به ز دو راهۀ تردّد، ای كریم
3.25	زین دو ره، گر چه همه مقصد توئی	لیك خود جان كندن آمد این دوئی
3.26	زین دو ره، گر چه بجز تو عزم نیست	لیك هرگز رزم همچون بزم نیست
3.27	در نبی بشنو بیانش از خدا	آیت اشفقن ان یَحملنها
3.28	این تردّد هست در دل چون وغا	كاین بود به، یا كه آن حالت مرا ؟
3.29	در تردد میزند بر همدگر	خوف و امید بهی در كرّ و فرّ
3.30	* زین تردّد عاقبتمان خیر باد	ای خدا، مر  جان ما را کن تو شاد
	4. مناجات و پناه جستن به حق از فتنۀ اختیار و اسباب آن و بیان شکوهیدن و ترسیدن آسمان و زمین از اختیار
4.1	* ای کریم دوالجلال مهربان	دائم المعروف، دارای جهان
4.2	* یا کریم العفو حیّ لم یزل	یک کثیر الخیر، شاهِ بی بدل
4.3	اوّلم این جزر و مدّ از تو رسید	ور نه ساكن بود این بحر  ای مجید
4.4	هم از آنجا كاین تردّد دادیم	بی تردّد كن مرا هم  از كرم
4.5	ابتلایم میكنی آه الغیاث	ای ذكور از ابتلایت چون اناث
4.6	تا به كی این ابتلا ؟  یا رب مكن	مذهبی ام بخش و  دَه مذهب مكن
4.7	اشتری ام لاغر و هم پُشت ریش	ز اختیار ِ همچو پالان شكل ِ خویش
4.8	این كژاوه گه شود اینسو گران	آن كژاوه گه شود آنسو كشان
4.9	بفكن از من حمل ِ ناهموار را	تا ببینم روضۀ انوار را
4.10	همچو آن اصحابِ كهف از باغ ِ جود	می چرم، ایقاظ نی، بل هُم رقود
4.11	خفته باشم بر یمین یا بر یسار	بر نگردم، جز چو گو، بی اختیار
4.12	هم به تقلیب تو تا ذات الیمین	یا سوی ذات الشمال، ای ربّ ِ دین
4.13	صد هزاران سال بودم در مطار	همچو ذرات هوا بی اختیار
4.14	گر فراموشم شدست آن وقت و حال	یادگارم هست در خواب، ارتحال
4.15	میرهم زین چار میخ ِ چار شاخ	میجهم در مسرح ِ جان  زین مناخ
4.16	شیر ِ آن ایام ماضیهای خَود	میچشم از دایۀ خواب، ای صمد
4.17	جمله عالم  ز اختیار و هستِ خود	میگریزد در سر  سر مستِ خود
4.18	تا دمی از هوشیاری وارهند	ننگِ خمر و، بَنگ بر خود مینهند
4.19	جمله دانسته كه این هستی فخ است	ذكر و فکر ِ اختیاری دوزخ است
4.20	میگریزند از خودی در بیخودی	یا به مستی، یا به شغل، ای مُهتدی
4.21	نفس را زآن نیستی وا میكشی	زآنكه  بی فرمان شد اندر بی هُشی
4.22	* نیستی باید که آن از حق بوَد	تا که بیند اندر آن  حُسن ِ احد
4.23	لیسَ للجن و لا للانس ان	تنفذوا  من حبس اقطار الزمن
4.24	لا نفوذ الا بسلطان الهدی	من تجاویف السماوات العلی
4.25	لا هدی، الا بسلطان یقی	من حراس الشهب روح المتقی
4.26	هیچ كس را، تا نگردد او فنا	نیست ره در بارگاهِ كبریا
4.27	هست معراج ِ فلك  این نیستی	عاشقان را مذهب و دین  نیستی
4.28	پوستین و چارق آمد از نیاز	در طریق عشق  محرابِ ایاز
4.29	گر چه او خود شاه را محبوب بود	ظاهر و باطن لطیف و خوب بود
4.30	گشته بی كبر و ریا و كینه ای	حُسن ِ سلطان را رُخش آیینه ای
4.31	چونكه از هستی خود مفقود شد	منتهای كار او محمود شد
4.32	زآن قوی تر بود تمكین ِ ایاز	كه ز خوف از كبر كردی احتراز
4.33	او مهذب گشته بود و آمده	كبر را و نفس را گردن زده
4.34	یا پی تعلیم میكرد آن حیَل	یا برای حكمتی دور از وجل
4.35	یا كه دیدِ چارقش ز آن شد پسند	كز نسیم ِ نیستی  هستیست  بند
4.36	تا گشاید دخمه، كان بر نیستیست	تا بیابد آن نسیم عیش و زیست
4.37	* تا نبندد دخمه بر این مُردگان	تا بیابد بوی عیش ِ آن جهان
4.38	ملك و مال و اطلس ِ این مرحله	هست بر جان ِ سبُك رو   سلسله
4.39	سلسلۀ زرین بدید و غرّه گشت	ماند در سوراخ ِ چاهی، جان  ز  دشت
4.40	صورتش جنت، به معنی دوزخی	افعئی پُر زهر و، نقشش  ُگل رُخی
4.41	گر چه مؤمن را سقر ندهد ضرر	لیك هم بهتر بود ز آنجا  گذر
4.42	گر چه دوزخ دور دارد زو نكال	لیك جنت به ورا  فی كلّ ِ حال
4.43	الحذر، ای ناقصان، زین  ُگل رُخی	كاو به گاهِ صبح آمد دوزخی
4.44	* الفرار ای غافلان زآن گلشنی	کاو حقیقت بَدتر است از  ُگلخنی
4.45	* زینهار ای جاهلان زآن  ُگل شکر	که بسوزاند دهان را چون شرر
4.46	* چند گویم مر تو را: کاین انگبین	زهر قتالست، زآن دوری گزین
4.47	* لیک تلخ آمد تو را گفتار ِ من	خواب میگیرد تو را  زانذار ِ من
4.48	* خواجه آخر یک زمان بیدار شو	وز حیات خویش برخوردار شو
4.49	* هین روش بر گیر و ترک ریش  ُکن	در فنا و نیستی تفتیش کن
	5. حكایت غلام هندو كه به خواجه زادۀ خود پنهان هوس داشت، چون دختر را با مهتر زاده ای عقد كردند غلام رنجور شده و میگداخت. کس علت او ندانست و او زهرۀ گفتن نداشت
5.1	خواجه ای را بود هندو بنده ای	پروریده كرده او را زنده ای
5.2	علم و آدابش تمام آموخته	در دلش شمع هنر افروخته
5.3	پروریده از طفولیت به ناز	در كنار ِ لطفش  آن اكرام ساز
5.4	بود هم این خواجه را یک دختری	سیم اندامی، گشی  خوش گوهری
5.5	چون مُراهق گشت دختر طالبان	بذل میكردند كابین ِ گران
5.6	میرسید از جانب هر مهتری	بهر دختر، دم به دم، خواهش گری
5.7	گفت خواجه: مال را نبود ثبات	روز آید، شب رود اندر جهات
5.8	حُسن ِ صورت هم ندارد اعتبار	كه شود رُخ زرد  از یك زخم ِ خار
5.9	سهل باشد نیز  مهترزادگی	كاو بود غرّه به مال از سادگی
5.10	ای بسا مهتر پسر  كز شور و شر	شد ز فعل ِ زشت خود  ننگِ پدر
5.11	پُر هنر را نیز اگر چه شد نفیس	كم پرست و  عبرتی گیر از بلیس
5.12	علم بودش، چون نبودش عشق ِ دین	او ندید از آدم   الا نقش ِ طین
5.13	گر چه دانی دقتِ علم، ای امین	ز آنت نگشاید دو دیدۀ غیب بین
5.14	او نبیند غیر دستاری و ریش	از مُعرّف پرسد از بیش و كمیش
5.15	عارفا، تو از مُعرّف فارغی	خود همی بینی  كه نور بازغی
5.16	كار، تقوی دارد و دین و صلاح	كه از او باشد به دو عالم فلاح
5.17	كرد یك دامادِ صالح اختیار	كه بُد او فخر ِ همه خیل و تبار
5.18	پس زنان گفتند: او را مال نیست	مهتری و حُسن و استقلال نیست
5.19	گفت: اینها تابع زُهدند و دین	بی زر او گنجیست  بر روی زمین
5.20	چون به جد تزویج دختر گشت فاش	دست پیمان و نشانی و قماش
5.21	پس غلام ِ خاجه كاندر خانه بود	گشت بیمار و ضعیف و زار زود
5.22	همچو بیمار دقی او میگداخت	علتِ او را طبیبی كم شناخت
5.23	عقل میگفتی كه رنجش از دل است	داروی تن در غم ِ دل باطل است
5.24	آن غلامك دم نزد از حال ِ خویش	گر چه می آمد از او در سینه ریش
5.25	گفت خاتون را شبی شوهر كه: تو	باز پُرس اندر خلا احوال او
5.26	تو بجای مادری، او را بود	كاو غم ِ خود پیش تو پیدا كند
5.27	چونكه خاتون كرد در گوش این كلام	روز ِ دیگر رفت نزدیك غلام
5.28	پس سرش را شانه میكرد آن ستی	با دو صد مهر و دلال و دوستی
5.29	آنچنان كه مادران مهربان	نرم كردش تا در آمد در بیان
5.30	گفت: امّید من از تو این نبود	كه دهی دختر به بیگانۀ عنود
5.31	خواجه زادۀ ما و، ما خسته جگر	حیف نبود كاو رود جای دگر ؟
5.32	خواست آن خاتون، ز خشمی كامدش	كه زند،  وز بام زیر اندازدش
5.33	كاو كه باشد، هندوی مادر غری	كه طمع دارد به خواجه دختری
5.34	گفت: صبر اولی بود، خود را گرفت	گفت با خواجه كه: بشنو این شگفت
5.35	این چنین گرّای خائن را ببین	ما گمان بُرده كه باشد او امین
5.36	* حال خود را اینچنین گفت او مرا	خواستم کز خشم بُکشم مر ورا
	6. صبر فرمودن خواجه مادر دختر را كه غلام را زجر مكن من او را بی زجر از این طمع باز آورم كه نه سیخ سوزد نه كباب خام ماند
6.1	گفت خواجه: صبر كن، او را بگو	كه از او برّیم و بدهیمش به تو
6.2	تا به مکر این از دلش بیرون كنم	تو تماشا كن كه دفعش چون كنم
6.3	تو دلش خوش كن، بگو: میدان درست	كه حقیقت، دختر ما آن ِ توست
6.4	ما ندانستیم، ای خوش مشتری	چونكه دانستیم، تو اولیتری
6.5	آتش ِ ما هم در این كانون ِ ما	لیلی آن ِ ما و هم مجنون ِ ما
6.6	تا خیال و فكر خوش بر وی زند	فكر شیرین مرد را فربه كند
6.7	جانور فربه شود، لیك از علف	آدمی فربه ز عزّ است و شرف
6.8	آدمی فربه شود از راه گوش	جانور فربه شود از حلق و نوش
6.9	گفت آن خاتون: از این ننگِ مهین	خود زبانم می نجنبد اینچنین
6.10	اینچنین ژاژی چه خایم بهر او ؟	گو بمیر آن خائن ابلیس خو
6.11	گفت خواجه: نی مترس و، دم دَهَش	تا رود علت از او زین لطف خوش
6.12	دفع او را، دلبرا، بر من نویس	هل كه صحت یابد آن باریك ریس
6.13	چون بگفت آن خسته را خاتون چنین	می نگنجید از تبختر بر زمین
6.14	زفت گشت و فربه و سرخ و شكـُفت	چون  ُگل سرخ و، هزاران شكر گفت
6.15	گه گهی میگفت: ای خاتون من	كه مبادا باشد این افسون و فن
6.16	* لیک خاتون جزم میگفتش که: ما	در پی اینیم فارغ باش ها
6.17	* خواجه چون دیدش که سرخ و زفت گشت	رفت از وی علت و آمد بگشت
6.18	* او دلش دادی به تزویر و فسوس	تا فزون میشد نشاطش چون خروس
6.19	خواجه جمعیت بكرد و دعوتی	كه همی سازم فرج را وصلتی
6.20	تا جماعت مژده میدادند و گال	كای فرج، بادت مبارك اتصال
6.21	تا یقین شد مر فرج را این سخُن	علت از وی رفت  ُكل از بیخ و بُن
6.22	بعد از آن، اندر شب عشرت به فن	امردی را بست حَنـّا همچو زن
6.23	پُر نگارش كرد ساعد  چون عروس	ماكیان بنمودش و دادش خروس
6.24	مقنعه و حلۀ عروسانه نكو	لنگِ امرَد را بپوشانید او
6.25	شمع را هنگام خلوت زود  ُكشت	ماند هندو با چنان كنگِ درشت
6.26	هندوك فریاد میكرد و فغان	وز برون نشنید كس  از دف زنان
6.27	ضرب دف و كف و نعرۀ مرد و زن	كرد پنهان نعرۀ آن نعره زن
6.28	تا به روز آن هندوك را میفشارد	چون بود در پیش سگ انبان ِ آرد ؟
6.29	روز آوردند طاس و بوق زفت	رسم ِ دامادان فرج حمام رفت
6.30	رفت در حمام بس رنجور جان	كون دریده همچو دلق تونیان
6.31	آمد از حمام در گردك فسوس	پیش او بنشست دختر چون عروس
6.32	مادرش آن جا نشسته پاسبان	كه مبادا كاو كند روز امتحان
6.33	ساعتی در وی نظر كرد از عناد	وآنگهان با هر دو دستش دَه بداد
6.34	گفت: خود كس را مبادا اتصال	با چو تو ناخوش عروس بد فعال
6.35	روز  رویت همچو خاتونان  تر	كیر زشتت شب بَتر از  كیر خر
	7. در حقیقت حکایت و بیان آنکه هر نفسی همچو آن هندو مبتلا است
7.1	همچنین، جمله نعیم ِ این جهان	بس خوش است از دور، پیش از امتحان
7.2	مینماید در نظر از دور آب	چون روی نزدیك، آن باشد سراب
7.3	گنده پیر است او و، از بس چاپلوس	خویش را جلوه دهد چون نو عروس
7.4	هین مشو مغرور ِ آن گلگونه اش	نوش ِ نیش آلودۀ او را مچش
7.5	تا نیفتی چون فرج اندر حرج	صبر كن، كالصبر مفتاح الفرج
7.6	آشكارا  دانه، پنهان دام ِ او	خوش نماید ز اولت انعام او
7.7	چون بپیوستی به دام، ای هوشیار	چند نالی در ندامت  زار زار
7.8	نام ِ میری و، وزیری و، شهی	نیست الا درد و، مرگ و، جان دهی
7.9	بنده باش و  بر زمین رو چون سمند	چون جنازه نه  كه بر گردن نهند
7.10	جمله را حمال ِ خود خواهد كفور	بار ِ مردم گشته چون اهل قبور
7.11	بر جنازه هر كه را بینی به خواب	فارس ِ منصب شود  عالی ركاب
7.12	زانكه آن تابوت  بر خلق است بار	بار بر خلقان نهادند این كبار
7.13	بار ِ خود بر كس منه، بر خویش نه	سروری را كم طلب، درویش به
7.14	مركب اعناق مردم را مپای	تا نیاید نِقرست  اندر دو پا
7.15	مركبی را كاخرش تو  دَه دِهی	كه به شهری مانی و، ویران دِهی
7.16	دَه دِهش اكنون كه چون  َشهرت نمود	تا نباید رخت در ویران  ُگشود
7.17	دَه دِهش اكنون كه صد بُستانت هست	تا نمانی عاجز و ویران پَرَست
7.18	گفت پیغمبر كه: جنت از اله	گر همی خواهی، ز كس چیزی مخواه
7.19	چون نخواهی، من كفیلم مر تو را	جَنّة ُ المَأوی  و دیدار خدا
7.20	آن صحابی زان كفالت شد عیار	تا یكی روزی كه گشته بُد سوار
7.21	تازیانه از كفش افتاد راست	خود فرود آمد، ز كس آن را نخواست
7.22